Irmon Kabuverdianus, Nu Uza Y Divulga Alfabétu Kabuverdianu Ofísial(AK, ex-ALUPEC)

Showing posts with label Storia. Show all posts
Showing posts with label Storia. Show all posts

Friday, January 8, 2010

Vótus Di Un Anu Novu 2010 Ku Bonansa Di Tudu Kel Ki Falta-Nu Na Pasadu


Pa Agnelo A. Montrond

Nu entra Anu Novu 2010
sén krispason
gérra
ódiu
violênsia
dróga
alkuolismu
reprezália
inveja
tristéza
y pobréza

//

Nu entra Anu Novu 2010
ku pás
amor
morabéza
étika
saudi
dignidadi
integridadi
liberdadi
igualdadi
idukason
elevason
transparênsia
dimokrasia
vitória
trabadju
ruspetu

y speransa

//
Nu entra Anu Novu 2010
ku filisdadi y unidadi na diferénsa
ku bonansa di tudu kel ki falta-nu na pasadu

//

Bon anu y boas féstas
Déus txiga-nu otu anu ku saudi, ku pás ku gostu y ku alegria.

Agnelo A. Montrond

Saturday, January 2, 2010

Natal Di Sonhu Kór-di-róza Ku Un Kabuverdi Kosmopolita



Pa Agnelo A. Montrond

Nu sunha ku filisidadi y unidadi pa konbate tristéza
Nu sunha ku pulítikus íntegrus ki ka ta kruza ses brasu na kus di moléza
Pa rekuza rekunhesi trabadju y óbra di ses opozitoris só pa faze pulítika di spertéza
Stratéjia di pinta Kabuverdi ku kór di pobréza y di sufriméntu e más ki mofinéza

//

Kria kondison pa vivedu midjór na Kabuverdi e ka skorrega ku konbérsu fiadu pa Natal na ladera di pusibilidadi
E bira-l realidadi palpável pa tudu algen, di más pikinóti ti más grandi, na tudu kantu y rekantu di Kabuverdi
Konbérsu ki bale e kel di Hillary Clinton ki fla Mundu pa odja izénplu di bon governason na Kabuverdi
Térra di pás, di gozu, di prugrésu, di ruspetu pa direitus umanu, di demokrasia, y di liberdadi

//

Só pulítikus ségu ka ta odja dizenvolviméntu di nos infra-struturas rodoviáriu, portuáriu, y aeroportuáriu
Só pulítikus surdu ka ta obi ma apósta sértu e na más y midjór inprégu, idukason, justisa, y seguransa
Só pulítikus duenti ki ka sta na móda ta kria kondison pa ka ten kondison pa midjór saudi pa kabuverdianus
Só pulítikus dizoredjadu ta gagixa ma inda ka sta kriadu kondison pa nu ofisializa nos lingua matérnu

//

Nos Pruméru-Ministru, Dr. José Maria Neves fla sabiamenti ma Diáspura e nos 11u ilha, y el ta kontenpla-l
Ku igualdadi di direitus y opurtunidadis pa dizenvolviméntu di nos Nason Kosmopolita Global
Nos konprimisu e ku trabadju y nau ku padja pa kuntinua ta transforma mizéria na fartura, y pobréza na rikéza
Pa dizenprégu pode ser létra mortu na nos séu abértu ku sonhu di sidadon di mundu na nos grandéza

Tuesday, December 29, 2009

Arbisa: Miguel Dja Ben, Undi Puétas?


Miguel Armando Montrond


Dedikatória: N ta didikâ es vérsus a memória di nha falesidu y saudozu pai Agnelo Montrond (lenbrâ e fásil pa kenha ki ten memória; diskisê e difísil pa kenha ki ten korasaun), y pa nha kiridu irmaun, Miguel Armando Montrond, nha kunpanheru di infánsia na nos lója na Djeu, di luta y labuta na Sobradu, agóra li pértu na térra lonji, ku vótus di un Natal filis y boas-entrada pa Anu Nobu. Déus txiga-nu otu anu kumâ dia di oji: ku saudi, ku pás, ku gostu y ku alegria.

Katikór-katikór!
Ramidjór-ramidjór!
Ken ki bá portinha?
Kabalin di Déus.
Ken ki ben di kabuverdi?
Arbisa: Miguel Dja Ben, Undi Puétas?

//

Tudu kuza na bida ten se dia
Sima dia 11 di dizénbru di 2009 na lus di vérsu-l kandia
Ta ilumina dispensinha - nha grandéza y galantaria
Arbisa sabi e xegada di Miguel na Mérka ki bira ku más alegria
Más ki kantu Cristóvão Colombo txigaba li na 1492
Ka podê ten otu puezia ki ta rima más ku korasan viuva di Maria

//

Miguel ben ku sol di rikéza na bagaji
Mar di intelijensia ta kakulâ ondia ku ronku y salabanku di koraji
Séu azuladu ku lua pratiadu pa kór y lus di Natal di sabedoria
Ki ta bira-nu kada bes más konplétu y unidu na armonia
Pa du abri largu es pórta di Mérka
Y bera prizépiu Mininu Jizus, resebê kes otu ki fikâ

//

Enkuantu ki uns txorâ di kontentéza
Otus matâ sodadi ku abrasu y morabéza
Distinu e filisidadi di es xegada puétiku móda B. Leza

//

Si morrê e sunhâ iternamenti ku bida
Speransa gó e amor ki ta ardê di dór na dispidida
Di regrésu di kes ki bai ki ka ta ben nunka-más
Só na puezia di partida
Brankinhu sima névi se kirida
Riba Kutélu na avenida
Na kanbar di sol di sonhu merkanu
Let America be our beloved land of opportunities

Agnelo A. Montrond

Tuesday, December 22, 2009

Brockton Celebrates Cape Verdean Creole



by PAULO GOMES
13. December 2009

BROCKTON - On Friday December 4th Brockton, MA was marked by a very pleasant, culturally diverse event at Sodade Terra Restaurant. I had the pleasure of joining friends who not only came to learn but also to share at the event, hosted by Professor Agnelo Montrond. The atmosphere was casual and inviting to all who attended. I had the opportunity to speak with Mr. Montrond just before the start of the event and asked him what his motivation for such an event was. Mr. Montrond highlighted that the purpose of the event, which has become a custom for his “Beginning Cape Verdean Creole I” course at Massassoit Community College, is to celebrate the end of the semester and to promote continued learning for his students who came to participate in the program. The event encourages continued learning, by sharing aspects of the Cape Verdean culture through our food, music and dance. Agnelo states that this is an important part of the learning process and should not be overlooked.

I was curious to know Professor Montrond’s thoughts on the bill which would officialize Cape Verdean Creole language under a constitutional revision. As we know now, this bill did not pass in the Cape Verdean parliament. He explained that it does not affect him at all as a teacher in the United States, but feels disappointed that the language has not been made into law in Cape Verde. He reminded me that although the language has not been made into law, it does not mean that people will stop using and learning it. He also admits his frustrations with those who oppose the officialization of the language. Agnelo states that these opponents argue that conditions are not available in Cape Verde to officialize it but yet cannot state what exactly these conditions that Cape Verde lacks are. Agnelo foresees that this is an obstacle that can be conquered with time. He goes on to say that the colonization of Cape Verde had a deep impact on its people and some are still mentally colonized. It is a process of the current and ongoing struggle for independence: first we won our partial independence and became a sovereign state but as you know there are other areas where there is still work to be done, he adds.

Those who were present had the pleasure of hearing seven of Professor Montrond’s students display their new linguistic abilities, sharing stories and jokes in Cape Verdean Creole. There was even a song performed by Kyle Reed who started the night off reading a joke. I had the opportunity to speak with a few of these students. I was interested in knowing the students’ overall opinion of the course and the reasons they decided to take Beginning Cape Verdean Creole I course. Jamie Melchionne stated she enjoyed having gone through the course. She felt it was important because it would help her in her job as a nursing assistant at the Brockton Hospital and more importantly she adds, because she wants her daughter to learn and be able to speak Creole with her fiancée Danny Miranda. Danny, who was also present at the event is a descendant of a Cape Verdean parent and wanted to be there to support his fiancée. Caden Costello also enjoyed the experience and added that the course was an eye-opening experience. She signed up for the course because she was curious about the language and because she works along side many Cape Verdeans. “Learning a second language will help me be better able to interact with the people I work with,” she adds. Manuel Silva is a student with a very interesting story. Hailing from Carver, MA, he attended the course because he wanted to learn the language of his forefathers. He shared that his family had come to America in the early 1900s. Manuel remembered the language his grandparents spoke, which was a mystery to him and how much he wanted to learn it. He had the opportunity to go to Cape Verde for the first time at 69 years of age and enjoyed his trip immensely, traveling from Santiago to Santo Antão, Fogo and other islands. After returning from his trip, he signed-up for the course so that he would be better prepared for his next trip which he hopes to be very soon. Manuel stated that the course was enlightening and provided him with the necessary foundation for his continued learning.

After the students presented, it was time for the guest speakers. Alberto Pina who is a well-known community leader and president of FORCV talked about the importance of media in bringing Cape Verdean communities together from all corners of the world and in advocating for more participation between all who are interested in taking part in a constructive dialogue whether in the Cape Verdean community or in the broader community at large. Adriano Cabral is a teacher in Rhode Island and in his speech he highlighted the importance of civic engagement within the Cape Verdean community and thanked the students who provided wonderful examples for others to not only continue to learn but to engage in learning that brings people together. Jass Stewart was the guest of honor. Stewart is the newly elected City Councilor at-large for the city of Brockton and was there to support the idea of continued learning and active participation in the community. He also reminded all of us that he is determined to represent the diverse perspectives within the city and looks forward to advocating for the residents of Brockton.

This was truly a unique event in the city of Brockton. It was an inspiring evening that brought many people of diverse backgrounds together in one venue to share their stories and their experiences with a new language. One can only hope that Professor Montrond will continue to do this important work in the city of Brockton, building bridges between communities and advocating for his beloved Cape Verdean culture.

Source: FORCV
http://www.forcv.com/articles/post/2009/12/13/Brockton-Celebrates-Cape-Verdean-Creole.aspx


Saturday, November 28, 2009

Posto Escolar Número 39 – Ribeira do Ilhéu


Pa Agnelo A. Montrond

Nakel ténpu, mundu éra otu
Argen éra tudu unidu
Móda bagas di ruman di Péna Ratxadu
Sen nada ma ku tudu

//

N ta lenbra di nha pruméru prufesor
Minina Néta ki xina-nu “Heróis do Mar”
Palmatória éra ruspetu y rigor
5 di Julhu di 1975 inda staba na ar

//

Ai kel rekrêiu kumó éra sabi pa nos tudu!
Mininas ta brinkaba róda ta kantâ estantira tudu dikoradu
Ki Ntoninhu Purkópu ta obiba es na Seladu
Otus ta djugaba pédra: ais-un … as-kruzadas …
Mosus ta fazeba u-éni-trial prumeru
Pa brinkaba un pur un … séti ki leva nus ku …
Kes otus ta djugaba djinba
Ó ta kokiba ku tapu serveja lója ka Guinélu di Manina
Tó ki txigaba óra di sabatina


//

Tinha sinéma bibu y sinéma mortu
Fórti N ten sodadi di kel ténpu
Ki Nho Padri ta mostraba-nos na kaza skóla
Ténpu ki ba y ka ta voltâ nunka más na mundu

//

N ta lenbrâ klarinhu di kel ténpu
Ki Casimiro éra nha prufesor na kuarta klasi
Kantu el dizenhaba Amilcar Cabral na kaza skóla
Y pa ignoransia gentis tudu fikâ revoltadu ku kel róstu
Ki rádiu kóntra banda frâ ma éra “Kontra Nasaun”

//

Minis korré di Kutélu barâ Serkinhu
Bá Kanal, ben Ruberinha
Ku bandera di UPIC na mon
Ta gritâ inosentimenti: VIVA PORTUGAL
Abaixu AMILCAR CABRAL
Ki lutâ pa liberta-s di jugu kulonial
Y da-s direitu di kantâ ses própi inu nasional
Sol suor Verde o Mar … Nós vamos construir na Pátria Imortal
A Paz e o Progresso

//

Nha genti ignoransia dja ten fórsa
Kel ki kontiseba ku indipendênsia
Sa ta kontisê gosin ku nos lingua Kriolu
Ta gritadu inosentimenti ku lingua kunpridu na bóka
VIVA PURTUGES nos lingua ofisial
Abaixu ofisializason di KRIOLU
Kondison inda ka sta kriadu
Ki nporta-nu la

//

Du pruveitâ du liderâ es misaun suisida rabentóla
Pa du ka xâ es akordu bá pa dianti
Asin du ka ta fikâ pa trás

//

Trumódi povu e móda toru
Un mininu el só podê leba-l pa fonti
Un mininu podê marra-l y dismarra-l
Un mininu podê po-l un tornel
Un mininu podê leba-l pa matadoru …

Agnelo A. Montrond

Friday, November 27, 2009

Manuel Veiga: 'Rejeição da Proposta de Oficialização do Crioulo Representa Uma Derrota Política Para Aqueles que Não a Aprovaram'


O ministro da Cultura de Cabo Verde afirma que não pedirá a demissão por causa de o projecto de oficialização da língua cabo-verdiana ter sido excluído da revisão constitucional.

Manuel Veiga sublinha, em declarações à agência de notícias cabo-verdiana Inforpress que, apesar de se considerar "insatisfeito", não vê razões para pedir a demissão, uma vez que não concorda que tenha sido politicamente derrotado.

"Representa uma derrota política para aqueles que não a aprovaram, porque aquilo é uma causa justa que todos reconhecem", diz Manuel Veiga, recordando que a oficialização da língua cabo-verdiana (crioulo) já foi conquistada com a independência de Cabo Verde, em 1975, e está reconhecida na própria Constituição da República, de 1999.

Manuel Veiga assinala ainda que, como ministro da Cultura, sempre defendeu a valorização e o reconhecimento da oficialização da língua cabo-verdiana, tendo feito tudo o que lhe era possível nesse âmbito. Por isso diz-se "insatisfeito" com a rejeição da proposta por parte do Movimento para a Democracia (MpD, oposição), sublinhando, porém, não encontrar razões para estar frustrado e tão pouco para se demitir do cargo. "Não aconteceu (a oficialização do crioulo) e pode não acontecer mesmo na vigência de Manuel Veiga enquanto ministro da Cultura. Ficaria muito mais satisfeito se isso acontecesse; mas por uma coisa que não tenho responsabilidade não posso sentir-me frustrado".

Manuel Veiga adianta, por outro lado, que, estando ou não no Executivo, vai continuar a batalhar em prol da afirmação do crioulo e da cultura cabo-verdianas.

No seu entender os defensores do crioulo "ganharam força" para continuarem a defender a sua legitimação, e a recusa da proposta de oficialização por parte do MpD "não será um retrocesso", nem vai pôr em causa a institucionalização do crioulo. O que ficou impedido, segundo o governante, foi a concretização do propósito do Governo, que era o de legitimar o dever e direito de se aprender e usar a língua, já garantidos na actual Constituição, lembrando que já existem gramáticas, dicionários, livros, romances e outros instrumentos escritos na língua cabo-verdiana.

Manuel Veiga admite porém que o número de professores formados para ensinar a língua cabo-verdiana nas escolas do país ainda é "insuficiente", pelo que o Governo está a apostar na formação de professores no ensino superior.

Em relação ao problema da escolha da variante linguística a ser oficializada, apontado como um dos principais obstáculos à institucionalização do crioulo, o ministro, que é linguista de formação, explica que a ideia era oficializar todas as variantes existentes no país para permitir não só a compreensão entre os falantes como também a transição para uma fase de unificação linguística no futuro.

Na escrita e na administração pública os serviços poderiam não estar 100% preparados para emitir documentos oficiais em qualquer das variantes, mas Manuel Veiga desvalorizou a questão, afirmando que o uso de qualquer variante seria admitido, além de que a outra opção seria o recurso ao Português.

O acordo para a revisão constitucional foi assinado terça-feira pelos líderes do Partido Africano da Independência de Cabo Verde (PAICV), José Maria Neves (igualmente primeiro-ministro) e do MpD, Carlos Veiga, em que ficou excluída a inclusão da oficialização do crioulo.

Sunday, November 22, 2009

Lingua Más Sabi E Kel Ki E Di-Nos



Pa Agnelo A. Montrond

Dedikatória: N ta dedika es puema pa tudu menbrus di nos Parlaméntu na Kabuverdi

Lingua más sabi e kel ki e di-nos
El e ki e txabi ki ta abri-nu porton di nos ilha
Pa nu kumunika sen kenhenhi na tudu djeu
Sen burgónha, na tudu repartison
Sen médu, na tudu tribunal
Sen mantxontxa y sen érru, na skóla
Má ku liberdadi tudu óra y na tudu kau
Y ku lejitimidadi konstitusional na Parlaméntu


//

Lingua más sabi e kel ki e di-nos
Kriolu bo e taun grandi ki ningen ka pode ranja diskulpa pa rabaxa-bu

//

Ai si nu ka ofisializa-l
Iklipsi na nos alma pode ser total
Arbisa sabi N pode ka ten pa N da-l
El ki sta di vizita na Sal
Y nos mininus pode ben pasa mal

//

Lingua más sabi e kel ki e di-nos
Kriolu, bo e taun grandi ki ningen ka pode ranja diskulpa pa ka ofisializa-bu

//

Forsa di Kriolu
Nos lingua di bérsu
Ki e itérnu y imortal
Abri fódja di libru di nos konstituison en flor
Skrebe na tudu variantis ki bu ten
Ma si Purtuges e grandi y el e amor
Abo inda bu kre-nu más txeu pamódi bo e maior

//

Kriolu, abo e taun grandi ki ningen ka pode inferioriza-bu
Nen forsa di Kretxeu ki Nho Eugenio dedika-bu
Skrebedu gó ku alfabétu npristadu na Luis de Camões
Ki kantadu na Japon ku vós di oru di nos rainha Cesária
Ku pé na txon di orgulhu di nos ré maior

//

Melodia di Nha Kodé di Pedro Cardoso nina-bu sima mininu Jizus
Ta obi robéka franses di Linkin
Ta geme dór di nos dór na Rubera Djeu
Na mi menor ku arku Rubera Nhor Dés

//

Lingua más sabi e kel ki nu kre pa batizadu
Ku el nu ta ntendedu na tudu kabu
Ku el nu ta konbersa ku Deus
Y nos konbérsu ta txiga séu y ta obidu

Agnelo A. Montrond, USA
aamontrond@yahoo.com

Monday, November 16, 2009

Crioulo é tema de pesquisa numa das maiores universidades dos Estados Unidos

Carla Martin


A ligação entre a música e a língua em Cabo Verde é tema de uma pesquisa de doutoramento que está sendo desenvolvida numa das maiores universidades do mundo - Harvard. O trabalho, que abrange a área de antropologia, sociolinguística e música, está sendo desenvolvido pela norte-americana Carla Martin que conheceu Cabo Verde em 2003. Entretanto, diz que, na sua adolescência conviveu muito com cabo-verdianos naquele país, já o crioulo propriamente dito surgiu no seu percurso em 2002 na Universidade de Harvard.

A pesquisa abrange também a língua crioula, em todas as variantes, e sua valorização na música - " uma música muito rica que fez Cabo Verde atravessar o mundo inteiro, numa língua pouco conhecida e falada", diz. Quando veio para Cabo Verde em 2003, Carla ficou um ano na Praia vivendo com uma família da ilha do Fogo. Desde aquela época sempre vem de ferias ao país e hoje fala um crioulo que deixa qualquer um na dúvida: Será que ela é natural da ilha do Fogo, de Santiago ou da Brava? Já que ela sempre conviveu com pessoas dessas ilhas e foi adaptando os sotaques. Entretanto, não acredita que se expressa muito bem na língua crioula e justifica "já posso expressar e escrever quase sem problemas, mas não me sinto fluente ainda".
Pesquisa
"Eu percebo que o português é muito usado em outros espaços em Cabo Verde, como na sua rica literatura. Já na música me parece ser sempre obrigatório o uso do crioulo. Assim, no meu trabalho questiono porque é que isso acontece e já tenho várias possíveis respostas: pode ser porque a língua materna expressa melhor a alma do cabo-verdiano, pode ser porque é a língua materna e as pessoas ficam mais a vontade usando-a ou então porque a música é um espaço seguro, onde o português não tem que ser usado", diz.
O crioulo também é visto pela pesquisadora como sendo um ponto, importante, para ligar Cabo Verde com a diáspora, já que a diáspora fala apenas crioulo, "tanto que para mim parece que os Estados Unidos já é outra ilha de Cabo Verde e as pessoas preferem até notícias escritas em crioulo ao invés de português, por exemplo". Pelo trabalho que ela vem desenvolvendo, a doutoranda percebe também que a língua materna do cabo-verdiano tem uma forte importância no desenvolvimento cultural do país.
O trabalho, também, abrange a Rádio Praia Fm, porque mais de 90% da produção da estação é feita em crioulo. Nesses anos de pesquisa ela diz que reparou que, de maneira geral, antes as rádios do país tocavam músicas feitas por americanos, brasileiros, portugueses e outros e hoje percebe uma inversão de valores, uma vez que a maior parte das músicas que tocam é de cabo-verdianos residentes no país ou na diáspora, em crioulo. Esse facto é considerado por Carla como uma excelente forma de promover o nacionalismo, através da língua.
Apesar de considerar cedo para tirar conclusões já que o trabalho só vai ser apresentado em 2011, Carla já pode dizer que o desenvolvimento do país vai continuar a passar pela música. E também que o crioulo é importante e indispensável para o desenvolvimento do arquipélago. E vai mais além " talvez pelo facto de o crioulo ser um espaço seguro para o cabo-verdiano, deveria-se aproveitar para usá-lo, também, no ensino em Cabo Verde e em outros espaços no país porque acredito que dará oportunidade para outras pessoas subirem o seu nível de vida".
A especialista está no país pela quinta vez e sempre faz questão de visitar mais de uma ilha e ilhas diferentes para conhecer os músicos do país e poder fazer uma análise sobre a diversidade cultural e musical que torna Cabo Verde um país rico.
Ensino do crioulo nos States
Nos Estados Unidos o crioulo é parte do currículo nos liceus, onde estudam cabo-verdianos. Assim, se alguém, seja ele cabo-verdiano ou não, quiser fazer a sua licenciatura na área de estudos cabo-verdianos ele tem que aprender o crioulo. Têm que fazer dois anos lectivos para se graduar na língua. Carla recorda que o "crioulo surgiu no currículo por causa de algumas professoras que valorizam muito a língua e a importância dela para o desenvolvimento dos estudantes cabo-verdianos e acabaram por criar o currículo bilingue para cabo-verdianos que emigravam para os Estados Unidos.
O interesse pela Morabeza crioula
"O meu interesse por Cabo Verde surgiu porque cresci com muitos amigos cabo-verdianos na zona de Bóston. Mas, mesmo assim, quando eu fui para a universidade eu não sabia quase nada sobre o arquipélago. Comprei o CD Café Atlântico, de Cesária Évora e gostei muito. Foi aí que propus investigar e conhecer mais sobre esse país que produz essa música tão boa, fui estudando, pesquisando, fiz aula de crioulo na Universidade de Massachusetts e fiz lá uma grande amiga cabo-verdiana, a Inês Brito, conhecida por Nezi Brito, que dá aulas de crioulo lá. Ela me convidou para vir para Cabo Verde e dar aulas de inglês". Foi assim que Carla veio para Cabo Verde e ficou vivendo na Praia, durante um ano, com a família de Nezi Brito.
"Fiquei com uma paixão grande pelo país porque conheci uma cultura rica diferente da minha e com uma grande Morabeza". Essa última palavra ela define assim: "Se andas na rua as pessoas te cumprimentam, cumprimentas, as pessoas te convidam para sair. Se vais à casa das pessoas elas te convidam para lanchar, almoçar é algo especial. Todos têm uma amizade para com o outro. Nos Estados Unidos, é uma correria, todos os dias, que nem dá tempo para ter essa Morabeza. Estamos muito ocupados e podemos passar uma semana sem ver os nossos amigos. Mas aqui é algo diferente, as pessoas dão mais importância a convivência". Explica o que sente.
Sodade é outra palavra que ela gosta e explica com o sentimento que sentiu quando ficou um ano em Cabo Verde longe da sua família biológica. "Sei o que é porque chorei e senti aquela vontade de estar perto da família. Mas acho que saudade da música é uma saudade muito mais forte em que as pessoas sentem uma nostalgia, falta do país, da família, da comida, de tudo o que estavam acostumadas antes de viverem fora. Acho que a música de Cabo Verde expressa muito bem essa Saudade", diz com uma certa melancolia que mais uma vez a confunde com uma cabo-verdiana da gema. A culinária cabo-verdiana é outra paixão da norte-americana que, inclusive já começou a aprender a confeccionar alguns pratos, como a cachupa, cuscus, e algumas sobremesas como doces que são a paixão da pesquisadora.
16-11-2009, 20:27:15
VO, Expresso das Ilhas

Fonte: http://www.expressodasilhas.sapo.cv/noticias/detail/id/13027/

Dukuméntus ofisial na Mérka skritu na Kriolu ku Alfabétu Ofisial, AK (ex-ALUPEC)



Karu konpatrióta,

Pur favor, klika na títuli li diriba pa lé un informason inpurtanti sobri Skóla Públiku di Boston, tudu na Kriolu.

Tanbe pode uzadu es link li dibaxu li pa lé kel informason:

http://www.bostonpublicschools.org/files/IntroBPS09%20CapeVerdFINAL.pdf

Brévimenti nu ta disponibiza más links y nu ta konbida prezadus leitoris pa lé más pésas di dokuméntus ofísial na Mérka skritu na Kriolu móda MEPA, Massachusetts English Proficiency Assessment.

Obrigadu,

Agnelo A. Montrond

Sunday, November 8, 2009

Inxina Mininu Na Kriolu Ki E Se Lingua!


Pa Agnelo A. Montrond, USA

“If you talk to a man in a language he understands, that goes to his head. If you talk to him in his own language - that goes to his heart.” Nelson Mandela, Ex-Prizidenti di Áfrika du Sul.

Inspiradu pa es konbérsu sábiu y sabi di Nelson Mandela, N ta fla y N ta dimonstra euristikamenti ma: Si nu kre txiga na korason di kriansas kabuverdianu, nu ten ki inxina-s na Kriolu ki e ses própi lingua!

Di faktu, nu ten nos lingua, nos kultura, nos tradison, nos vivénsia y nos stória ki e di-nos própi, diferenti di purtuges y di otus povu. Kriolu e nos dizafrónta na kumunikason. El e nos dinominador kumun y e fator di unidadi na nos diferénsa. Má si lingua stranjeru e lingua ki un algen ta prende komu se sigundu, terseru, kuartu lingua, etc, y si Kriolu e stranjeru pa purtuges pamode e un lingua stranhu pa es, anton Purtuges tanbe e, éra, ó foi stranjeru y stranhu pa alguns kabuverdianus. Ó será ki istorikamenti/pulitikamenti Purtuges e ka stanhu nen stranjeru pa ninhun kabuverdianu? Ó antón será ki Purtuges e un meiu-térmu entri lingua stranjeru y ka stranjeru pa nos? Those are the questions!

Palavra “stranjeru” na Kriolu, “estrangeiro” na Purtuges, “stranger” na Ingles, “étranger” na Franses, ben di palavra “extraneus” na Latin, ki signifika “di fóra”, “ka di térra”, entri otus. Anton si Purtuges ben di Metrópuli, ki ta fika na stranjeru, fóra di Kabuverdi, lonji di nos gentis, dja disionáriu di Latin ta da-nu razon óras ki nu ta afirma ma pa nos kabuverdianus, Purtuges e un lingua stranjeru, pamódi e ka di térra. Purtuges e ka nos lingua nativu. Purtuges lebadu pa Kabuverdi di Purtugal y gentis foi obrigadu y forsadu a prende Purtuges na skóla, undi ki Kriolu éra pruibidu. Kriolu gó e fidju matxu lejítimu ki jera na barriga di Nos Identidadi, ki e mai orgulhóza di lingua kabuverdianu. E duedu gó pamódi Purtuges ki e «fidju fóra» e rejistadu y fidju matxu Kriolu inda ka e rejistadu. Pamódi, nha genti? Pamódi tantu injustisa? Pamódi?
Ku nos independênsia, asumidu y proklamadu só Purtuges komu nos lingua ofisial, na primeru verson di nos konstituison. Infilismenti oportunidadi ki nu tinha na kel altura, pa konsagraba valorizason y dignifikason konstitusional di nos lingua matérnu, foi sinplismenti disperdisadu. Só más tardi kantu fazedu revizon konstituisional ki artigu 9u ben kontenpla lingua kabuverdianu. Dja nu sta lonji ta bai, má inda sa ta falta-nu pa nu ofisializa y sistematiza skrita di Kriolu, nos prumeru lingua, ku bazi na alfabétu ofisial, AK (ex-ALUPEC). Padronizason y ofisializason di Kriolu e ki ta ben reforsa ensinu y aprendizájen di Purtuges komu nos sugundu lingua, ki nu ta prende só óras ki nu ta bai skóla. Ningen ka tene dúvida ma Purtuges e un patrimóniu pa nos kabuverdianus. Má ingrasadu y kuriozu e ki Purtuges e difísil pa kabuverdianus prende na skóla. Txeu kabuverdianus na liséu ta panha bons nótas na matimátika, na siênsia, na stória, etc, má ta panha mau nóta na Purtuges. E kuazi un tabu na Kabuverdi ma Purtuges e disiplina ki kabuverdianus ta panha nóta más baxu na el. Pamódi? Talves iliméntu di respósta sta na fórma ki Purtuges foi y kontinua ta ser inxinadu na Kabuverdi. Anton, ta parse-nu ma e inperativu ki mudadu alguns kuzas na sistema idukativu kabuverdianu.
Na Kabuverdi, metodolojia pa inxina linguas, sobretudu Purtuges, debe ser diferenti di kel ki ta uzadu na Purtugal, pamódi própi piskiza na ária di ensinu y aprendizájen di linguas ta rekomenda ma métudu di ensinu di lingua stranjeru debe ser diferenti di métudu di ensinu di lingua nativu. Y es mesmu rasiusíniu ta aplika a ensinu di otus disiplinas móda matimátika, fízika, etc. Ideal seria nxina mininus kabuverdianus Purtuges komu lingua stranjeru, y uza Kriolu-Purtuges, sima na «two-way bilingual program» na Mérka, pa nxina-s konseitus konpleksus y abstratu na matimátika y otus disiplinas. Es e midjór fórma pa konxe studantis, personifika aprendizájen y da kobertura a pusiveis nesesidadis individual di kada studanti. Só asin ta ivitadu ki mininus kontinua ta reprova na skóla dividu a uzu inadekuadu só di Purtuges en ves di Kriolu-Purtuges na prusésu di ensinu y aprendizájen. Y kel-li pode ser un eleméntu ki parsialmenti ta splika insusésu di alguns alunus lógu na kes primerus anus di skolaridadi. Modi ki Kriolu ta konsigi aseitason nun anbienti di kel-la? Kuzé ki debe fazedu pa muda kel situason la?

Si nu inxina kriansas kabuverdianu só na purtuges, un lingua stranjeru ki es ka ta ntende dretu, nos mensájen idukativu pode fika na kaminhu. Má si nu inxina-s na Kriolu ki e ses própi lingua, dja nu ta txiga na ses kurason. Prugrama bilingi Ingles-Kabuverdianu na Mérka, partikularmenti na stadu di Massachusetts, undi ki prugrama bilingi di liseu di Brockton «Brockton High School» foi risentimenti rikonhesidu komu midjór, e un kazu di susésu y un referênsia di uzu parsial di Kriolu komu lingua di ensinu en paridadi ku Ingles. Ku txeu orgulhu, nu ta afirma ma es prugrama e un ixperiensia di longa data, ki pode perfeitamenti ser adaptadu a realidadi bilingi di Kabuverdi. Inda ka txiga maré di nu rekonhesi nesesidadi di nos studantis papia, obi, skrebe, lé, y rasusina na ses lingua nativu y resebe idukason ki ta ruspeta ses valoris linguistikus y kultural? Será ki kenha ki sa ta dadu kónta ki obstaklus ki sa ta kolokadu na prusésu di aprendizájen di nos kriansas, si en ves di nu kria y oferese-s oportunidadi di prendi na lingua ki es ta dumina, ki e Kriolu, nu ta kuntinua ta forsa-s pa es prende konseitus akadémikus só na Purtuges, ki pa es e un lingua stranjeru?


Kriolu é prumeru lingua ki un kabuverdianu ta prendi papia. Nu ka ta prende-l, móda Purtuges, na un anbienti akadémiku. Nu ta prende-l sin, naturalmenti y na diskóntra, sen ninhun isforsu intelektual ó kognitivu, na interason susial. El ta marka personalidadi y identidadi di un kabuverdianu. Nos lingua matérnu sta-nu na nos miolu, el sta-nu na nos juis. Pur isu, Kriolu é lingua ki debi ser uzadu na skóla pa inxina mininus kabuverdianus, sobritudu na kes prumérus anus di skolaridadi, pamodi mininu dja sabi papia y el ta ntende Kriolu. Pa maioria di mininus kabuverdianu, Kriolu é úniku lingua ki es ta papia. Si erradamenti es uza só purtugês, só pamodi el ten statutu di nos lingua ofisial, má, dexa-m torna ripiti, ki pa maioria di mininus é un lingua stranjeru pamodi nunka es ka tinha un kontaktu linguistiku ku el antis, dja taréfa é mutu más difísil, pamodi es ten ki inxina kes mininus purtugês y otu disiplina, matimátika, pur izénplu, au mesmu ténpu. Talves ka sa ta dadu kónta di frustrason ki kel-la ta koloka na kabésa di kes mininus ki ta fika kondenadu a suisídiu akadémiku y ta ser vítima di ses insusésu na skóla. Ses odju y ses róstu ta mostra klaru difikuldadis ki es ta ten na ntende kuzas ki prufesor ta kre nxina-s só na Purtuges, má ki es ka ta pode prende pur kauza di barrera linguistiku.

Prubléma pode ka ser konseitus, faktus, ó kunhesiméntus, má sin lingua Purtuges ki es ka ta ntende nen papia dretu pamodi Purtuges e lingua stranjeru pa es. Nhos imajina, un mininu ki sta na primera ó sugunda klasi, ki ta mandadu pa skrebe un redason sobri «a ovelha» na Purtuges. Kel mininu é kapas di nen ka ntende kuzé ki «ovelha» signifika, y e pode ka faze nada. Prufesor debe faze ponti ku Kriolu y splika-l y fla-l ma «ovelha» é karneru, pa el pode ivita di perde un monti ténpu ta tenta splika-l na Purtuges, sen un téknika apropriadu, efisienti y efikas, y mininu pode dura ku ntendi, ó ka ntende própi. Y na kumunikason oral, ta izijidu mininu pa papia y splika só na purtugês, matérias ki pode ser linguistikamenti konpleksu y izijenti. Má pamodi ki ta kunplikadu prusésu di aprendizájen di konseitus na Purtuges es ves di el sinplifikadu na Kriolu ki mininu ta domina y permiti-l di uza se speriênsia y konpiténsia linguistiku?

Nu lenbra ma ofisializason di nos lingua nativu e garantia di se sobrivivênsia ki e indikador y garantia di viabilidadi y sustentabilidadi di nos kultura. Pur isu, nu debi skrebe y fala di nos identidadi Térra-Térra, Kutélu-Kutélu. Nos tudu nos e Kriolu. Nos e tudu irmon. Nu dexa nos imuson, konvikson pulitiku y relijiozu, partidu, ideolojia, bairrismu, etc, na un planu sekundáriu pamodi ser kabuverdianu é ka ninhun di kes kuzas la, má e un inekivuku y inkondisional konvikson di pertensa sósiu-kultural. Kal lingua ó kultura na mundu ki e midjor ki di nos? Dja nu konkista nos autonomia pulitiku, ago falta-nu e konkista tanbe nos autonomia linguistiku y kultural, pa nu skrebe nos lingua di fórma ordenadu y uniformi en ves di es forma inbrudjadamenti idiosinkrátiku, irrasional, teknikamenti insustentadu, kaótiku, sen lójika, sen kabésa, sen tonku y sen menbru, má ku lejitimidadi y aseitason.

Si na oralidade Kriolu ta dumina na Kabuverdi, dja na skrita ten un inverson di situason pamodi Purtuges ki ta dumina. Ki ason debe tomadu pa ikilibriu entri oralidadi y skrita? Bilingismu na Nos Kabuverdi di Speransa? Nos speransa e pa Kabuverdi kaminha pa un bilingismu na orizontalidadi y nunka na verikal. Nos speransa e tanbe pa prósimu revizon konstituisional abri porton di nos ilhas pa dignifikason di nos lingua y kultura, pa kaba di bes ku es anbivalênsia en relason a Kriolu y Purtuges. I have a dream; j’ai un rêve; tenho um sonho; nha sonhu e un dia obi Kriolu senpri, y kada bes más txeu, na televizon; obi Kriolu senpri, y kada bes más txeu, na rádiu, lé Kriolu senpri, y kada bes más txeu, na jornal, etc, sen ten ki senpri abandona nha lingua di bérsu pa N obi, lé ó papia senpri ku lingua npristadu na purtuges. Ti ki un stranjeru ben Kabuverdi, nu kre pa el obi ta papiadu kabuverdianu manenti na rádiu, na televizon, pa el odja Kriolu skrebedu manenti na jornal, etc. Má ti inda Kriolu sa ta ser injustisadu pa nos mídia. Nu ta da kónta, y nu ta fika tristi, óras ki nu odja ma televizon, rádiu, jornal, tantu iletróniku komu inprésu, entri otus meius di kumunikason susial, é duminadu pa purtugês.

En jeitu di konkluzon, N ta dexa klaru ma kiston sentral e ka statutu di Purtuges pa nos: stranjeru ó ka stranjeru, ó alguris entri stranjeru y ka stranjeru, Purtuges e nos lingual ofisial; el e un patrimóniu istóriku pa nos, y el e midjór eransa ki nu erda di kolonialismu, sima ki Amilcar Cabral afirma. Ka nu perde ténpu ku adjetivus y predikadus na Kriolu. Kel-li e asuntu ki sta ben tratadu na Introduson a gramátika di Dr. Manuel Veiga. Uniformizason di skrita di Lingua Kabuverdianu, ó Kriolu «tout court», na bazi di AK (ex-ALUPEC), se ofisializason, se utilizason komu lingua di instruson na skóla, en konplementaridadi ku Purtuges, e prósimu vitória y konkista di kabuverdianus, pamodi Kriolu e kel lingua ki e própi di-nos, ki nu ka toma npristadu na ningen, ki nu ka ganha na lotaria y nen nu ka ganha-l na gérra.

Agnelo A. Montrond, USA
aamontrond@yahoo.com

Saturday, October 24, 2009

Es Krizi

Pa Manuela Pina


Mizéria di es povu sta pa dimás
Es krizi dja tumâ tudu argen kabésa
Fómi ningen ka pode ku el

//

Kuza xuxu ki ta matâ
Ai, na es bida, nos ki ta pagâ kurpa ku pekadu
Dja-bu-mé ki mundu ta frâ
Dor di fidju fémia ta duê
Más ki fidju ki ka matâ
Má ki es matâ

//

Ai rapazinhus, nhos tumâ juis!
Rapariginha di surizinhu y prubléma
Ningen ka kre ser vidru
Tudu argen kre ser pédra

//

Ka bu ponta-m dédu
Fitxa bóka
Lingua kunpridu
Odja ma subi tribunal e ka pa tudu argen
Bu ten ki ta ten kanéta

//

Juis mariadu e te di-bo pa te di-bo
Djiga, parâ
A-l-el ali
Tuma-l bu leba-l

//

Kurpa e na txon ki el ta kai
Pasiénsia tenê mon na kabésa
Fidju fémia di argen e txabi-l kadia
Es krizi ningen ka pode ku el

Manuela Pina

Saturday, October 3, 2009

Talaia Baxu (létra popular) na Vós di Michel Montrond




N ben di Galinheru
N ba Talaia Baxu
Dja N konpô-l biku
Dja N rodia Musteru

//

Mi N ben ku dinheru
Pa N peta krióla
Ma N ka ben ku rádiu
Ki ta panhâ Praia

//

Kazadu e ka …. ka ta kemâ
Nen e ka tortodju ki ta barrodjâ

//

Nho rabokador di ….
Barku sta nkadjadu
Povu sta djuntadu

//

Dja N ten raiba di mar ku naviu
Dja N sta grabadu di djê di Djabraba

//

Ana nho Purkópu di Kanpana Baxu
Mudjê bunitóna
Torna kantadera
Uai kel bunitóna di odju boiadu
Sima stréla d’arba na mes di azagua

//

Mudjê bunita ka mestê pintura
Rapas radjador ka mestê dinheru

//

Si mudjê bunita kosa-bu na biku
Fazê gatu mansu
Bu deta di kósta

//

Ai-ai Transilin, kodé di Manéna
Nobidadi e nganhu
… e brigonhu

//

Nha genti es kabu e sabi
Nha genti es kabu e dósi
Nha genti N ben ku óra di bai nha kamin





Ta kontinua brévimenti

ALUPEC: VERDADES, INVERDADES E DÚVIDAS DE DAVID LEITE


02 Outubro 2009

Tomei conhecimento, via A semana online, de 19/09/09, de um artigo do compatriota David Leite, intitulado: «ALUPEC, um Alfabeto Nos Ku Nos. E os Nossos Emigrantes?»

Nos últimos tempos, dado o cargo governamental que ainda exerço, não tenho podido participar no debate sobre a problemática do crioulo caboverdiano, através dos órgãos de comunicação social. Mesmo em instâncias de tratamento político da matéria, a minha abordagem tem sido mais política do que técnica, por razões óbvias.

Por tudo isto, apesar de ter escrito várias obras sobre a matéria, de possuir uma reflexão que vem de longe, tenho evitado, salvo raríssimas excepções, tomar parte no debate, guardando um certo distanciamento que o lugar que ocupo recomenda.

Tem-me desencorajado ainda o facto do debate, salvo algumas raras excepções, se ter caracterizado por uma abordagem muitas vezes desrespeitosa, sob a capa do anonimato, o que, na minha perspectiva, nem a ciência, nem a ética, nem a nossa tradicional morabéza aconselham.
Com o David Leite foi diferente. Assumiu com frontalidade, e de uma forma respeitosa, o que pensa. É assim que deve ser um debate sério: frontal, assumido, respeitoso e com os fundamentos de que se dispõe, na certeza de que ninguém possui, em regime de exclusividade, toda a verdade.

Por tudo isto, mesmo sabendo que alguns quererão recusar entender-me, como, por vezes, tem sido o caso, achei que, desta vez, não tanto como ministro, mas sobretudo como cidadão interessado nessa problemática, deveria, com espírito aberto e respeito pelas opiniões contrárias, associar-me ao debate, não para ditar ou impor verdades, mas sobretudo para esclarecer a minha posição e, em certa medida, a posição oficial também.

Diz-se que a nossa língua materna é importante demais para ser deixada à responsabilidade apenas dos linguistas. Concordo. Só que a palavra dos linguistas não deve ser considerada letra morta. Na justa dimensão, deve ser também tomada em consideração. E a palavra de todos, no debate, deve ser também assumida, informada, tolerante, fundamentada e respeitadora. De outro modo, deixaremos de contribuir com civismo e com uma cidadania esclarecida e de rosto humano. Nas várias obras que escrevi, e nos diversos posicionamentos tomados, tenho-me esforçado em imbuir nas minhas palavras as características acima referidas, e isto tanto como cidadão, como técnico e como político.

Retomemos o artigo de David Leite. Na minha perspectiva, o mesmo está enformado de verdades, (meias verdades), inverdades e dúvidas.

I. AS VERDADES:

• O articulista confessa que é leigo em matéria de linguística, que respeita a opinião dos linguistas, mesmo quando delas discorda;
• Reconhece que «a língua portuguesa rege-se, como os demais idiomas neolatinos, por uma ortografia etimológica, a qual consente que uma mesma letra ou grafema (c, s, x, z) possa derivar para uma oralidade diversa - uma dualidade que pode gerar alguma confusão na mente dos menos entendidos ou do mais incautos».
• Que o «ALUPEC propõe-se evitar [a confusão de um mesmo som com várias representações] atribuindo a cada som um único grafema (letras ou dígrafo) e vice-versa»;
• Que «A nossa língua deve ser um césamo, uma chave e não um entrave, uma ponte e não uma parede»;
• Que «Negar a língua portuguesa é uma atitude parecida…»;
• Que «Nossos filhos e netos não hão-de nos recordar como palhaços por lhes termos legado esta herança monumental: duas línguas que recebemos dos nossos pais».
Estas são algumas das verdades do artigo, e a lógica cartesiana exige uma conclusão que vá no sentido de:
• Respeitar o ALUPEC e trazer contributos que o possam limar e enriquecer ou, então,
apresentar uma proposta consistente e abrangente de um outro modelo de escrita que seja mais funcional, mais económico e mais sistemático;
• Reconhecer, pelos argumentos que o próprio articulista apresenta, que o ALUPEC é muito mais económico e mais sistemático do que qualquer outro alfabeto hoje conhecido e de base etimológica; reconhecer ainda que todas as línguas neolatinas, apesar da respectiva origem, tiveram a necessidade de optar por um alfabeto próprio, com raiz latina, mas diferente do alfabeto e da ortografia latina. Mutatis mutandi, porquê que o mesmo não pode ser aplicado ao nosso crioulo de base portuguesa e africana?
• Reconhece que o ALUPEC simplifica a ortografia da nossa língua e evita as confusões gráficas já que, como principio, um único som é representado sempre por uma única letra ou dígrafo, o que, do ponto de vista pedagógico, facilita a aprendizagem. Daí ser mais fácil para uma criança aprender que «kultura» se escreve com «k» do que interiorizar que o som «se», por exemplo, na língua portuguesa, se actualiza, de acordo com o contexto, em s, ss, c, ç, x (saber, massa, cimento, poço, trouxe); ou então que o som «ze» pode actualizar em z, s, x (coser, cozer, exame). No ALUPEC, todos os sons «se» se escreve com «s» e todos os sons «ze» se escreve com «z». Invocar a origem latina do alfabeto de base etimológica para justificar a aplicação deste mesmo modelo ao nosso crioulo é um preciosismo já que o latim é uma língua morta que mesmo a Igreja Católica a pôs de parte e, muito raramente, em determinadas circunstâncias, a utiliza. Também o recente Acordo Ortográfico da Língua Portuguesa, ainda que tímidamente, vem dar razão ao ALUPEC.

Ora, se o ALUPEC é funcional, se estrutura, sistematiza e simplifica a nossa ortografia, então é porque ele só pode ser um «césamo» e uma «ponte» na nossa comunicação escrita. E como tal, nunca pode ser uma «parede» ou um obstáculo. Também nunca pode ser definitivo, na medida em que, por natureza, todo o alfabeto é convencional. E se a convenção muda, o alfabeto também fica alterado. Resta ainda admitir que se o crioulo e o português são duas heranças monumentais, as duas devem merecer um tratamento «em paridade», como a própria Carta Magna, no seu artigo 9º, ordena. Então, se o português já é língua oficial de jure e de facto, temos que fazer tudo para que o crioulo, que de facto está sendo língua oficial, o seja também de jure, caso ainda não esteja. Para tal, temos que ter um sistema de escrita, temos que desenvolver o ensino das duas línguas, temos que aumentar o seu uso na administração, na comunicação social e na criação artística. Aliás, no meu livro A Construção do Bilinguismo, que o articulista parece desconhecer, se afirma: «Ninguém pode ignorar que tanto a língua portuguesa como a caboverdiana, embora de formas diferentes, corporizam a nossa história, enformam a nossa cultura e moldam o nosso modo de estar no mundo. A afirmação e a valorização dessas duas línguas, mais do que um dever cívico, são uma exigência cultural e uma necessidade ambiental» (pág. 129). Ainda num outro ponto, da mesma página, se escreve: «o português que já é língua oficial e de situações formais de comunicação, torna-se necessário alargar o seu ensino e conferir-lhe o estatuto de língua do quotidiano informal, em paridade com a língua caboverdiana. Quanto a [esta] que já é língua do quotidiano informal, há que reconhecer o estatuto oficial, em paridade com a língua portuguesa, reforçar o seu uso formal e implementar o seu ensino, do primário ao universitário».
O David Leite tem que convir comigo que quem tem tal posicionamento, espelhado na sua vivência e nas suas obras, não pode protagonizar um «ALUPEC [que] começou mal. [E que] começou mal porque partiu de uma guerra quasi declarada ao português». De igual modo, devo dizer-lhe que em momento nenhum as tentativas oficiais, de que tenho conhecimento, para «dotar o crioulo de um estatuto oficial, se pautaram por uma certa relutância vis-à-vis do português». Não se deve confundir posicionamentos isolados de um ou outro caboverdiano com posicionamentos oficiais ou então com posicionamento dos técnicos que prepararam as grandes decisões, em matéria do crioulo, as quais, posteriormente, foram aprovadas pelos sujeitos políticos. Que seja dado à César o que é de César e a Deus o que é de Deus, sem truques, sem deturpação, sem mal-entendidos.

II. AS INVERDADES:

Por tudo o que ficou dito, deve-se concluir que são inverdades as seguintes afirmações do articulista:
• Que o «ALUPEC é um Alfabeto Nos Ku Nos» e que marginaliza os emigrantes;
• Que, «no sentido idiomático e geográfico do termo, o ALUPEC é um alfabeto… sem norte»;

• Que o ALUPEC terá partido de uma guerra quase declarada ao português»;
• Que o «pecado original do ALUPEC [foi] ter nascido de um conflito com a lusofonia»;
• Que «o ALUPEC reflecte uma atitude isolacionista; um Nos Ku Nos em flagrantes contradições com a abertura propugnada pelo nosso país»..;

Em termos de política linguística de Cabo Verde, tais afirmações não têm fundamento. Isto não significa que não haja um ou outro posicionamento radical que gostaria que se declarasse guerra ao português. Porém, um posicionamento isolado não pode ser confundido com a política linguística do país. Aliás, a Constituição da República ordena, no seu artigo nono: «O Estado de Cabo Verde promove as condições para a oficialização da língua materna cabo-verdiana, em paridade com a língua portuguesa» (sublinhado meu). Do mesmo modo, o Programa do Governo para a VII legislatura (2006-2011), falando da Afirmação da Língua Nacional, diz:
«A construção de um real bilinguismo em Cabo Verde é uma exigência do valor histórico, social, cultural, patrimonial e sentimental das duas principais línguas da nossa vivência antropológica: a caboverdiana e a portuguesa. Assim, o Governo, com base na Resolução nº48/2005, de 14 de Novembro, e na esteira do anterior Programa do Governo, continuará a aprofundar a política de promoção e valorização da língua caboverdiana tendo em vista a sua oficialização. Em concomitância tomará medidas no sentido de fazer com que o País caminhe, progressivamente, para um bilinguismo assumido» (sublinhado meu).

Já o anterior governo dizia no seu Programa (cf.BO nº12, de 31/04/86): «O Governo pretende nesse domínio, com base em estudos científicos que vêm sendo desenvolvidos e orientados por técnicos competentes na matéria, fixar metas e determinar etapas, para a oficialização do crioulo como língua nacional, ao lado do Português» (sublinhado meu). Ainda o anterior Primeiro-Ministro, Dr. Carlos Veiga, em conferência de imprensa publicada no Jornal A Semana nº394, de 12.03.99, afirma: «Eu acredito perfeitamente que, tal como noutros países que são crioulos também, é possível ver o crioulo [caboverdiano] a ser escrito, a haver jornais e o ensino em crioulo. Em termos de ensino a faculdade que nós temos de podermos utilizar duas línguas - uma, a nossa língua materna, e a outra a língua portuguesa que também é nossa -, é vantajosa para Cabo Verde. Será uma revolução, mas valerá a pena, custe o que custar. E não custará muito porque as vantagens são incomensuráveis superiores aos custos» (sublinhado meu).

Face a tudo isto, senhor David Leite, onde estará a guerra institucional «declarada ao português?»; onde se esconde «o conflito com a lusofonia»? Poderá haver quem, isoladamente, pense assim e que levou o David Leite a tirar a conclusão que tirou, porém, não deve ser uma boa estratégia confundir a árvore com a floresta, ou então a política linguística do Pais com a formulação de uma opinião isolada, inconsistente e infundada.

O senhor Leite diz ainda que o ALUPEC é um alfabeto «Nos KU NOS», «sem Norte» e que ignorou os emigrantes. Não sei qual o alcance que dá aos sintagmas «Nos Ku Nos» e «sem Norte». Querendo dizer que o ALUPEC foi concebido, fundamentalmente, para a escrita do caboverdiano, não vemos qual o mal que isto encerra. Qualquer alfabeto é para servir a língua para a qual foi criado. Não vejo o alfabeto português a servir, plena e globalmente, o inglês ou o árabe. Mas nem por isso somos autorizados a considerar o alfabeto português isolacionista ou, na sua concepção « Es ku Es».

Quanto a «Sem Norte», se quererá dizer que o ALUPEC não serve para escrever as variantes do Norte de Cabo Verde, está equivocado. Recomendo-lhe que leia o romance Perkurse de Sul d’Ilha, de Eutrópio Lima da Cruz, natural da Boa Vista; os trabalhos universitários de Carlos Delgado, natural de Santo Antão; as traduções que Guy Ramos, natural de S. Vicente, está a fazer a partir da Banda Desenhada TINTIN.

Porém, se «sem Norte» significa «sem horizonte», é caso para lhe perguntar: porquê que, a partir da aprovação do ALUPEC, em 1998, os trabalhos académicos feitos em Cabo Verde, em Portugal, na França, nos EUA, na Alemanha, quase em exclusividade, utilizaram o ALUPEC.
Porquê que a partir da aprovação do ALUPEC o ensino do crioulo em Cabo Verde, em Portugal, nos EUA se tem processado, fundamentalmente, a partir desse modelo de alfabeto?
Porquê que o Parlamento caboverdiano adoptou o ALUPEC na transcrição das intervenções em crioulo dos senhores deputados?

Porquê que têm surgido várias teses, romances, ensaios, livros de poemas utilizando esse mesmo modelo de alfabeto?

Porquê que a recolha, transcrição e divulgação das tradições orais levadas a cabo pelo Instituto da Investigação e do Património Cultural tem privilegiado esse mesmo modelo de escrita?
Porquê que a Declaração Universal dos Direitos Humanos, em Cabo Verde, foi vertida no ALUPEC?

Porquê que a série de banda desenhada Lobo ku Xibinhu, da empresa Imájen, adoptou o ALUPEC?

Porquê que, hoje, vários spots publicitários utilizam o ALUPEC;
Porquê que no então ISE e no Instituto Pedagógico houve e há experiências, de vários anos, do ensino do crioulo, com base no ALUPEC?

Porquê que em Portugal há, neste momento, experiências de ensino bilingue, com base no ALUPEC?

Porquê que em França e na Alemanha há experiências de investigação universitária, com base no ALUPEC?

Porquê que, hoje, em várias Universidades dos EUA, se ensina o crioulo, com base no ALUPEC?

Porquê que a Igreja Nazarena, a Igreja Evangélica Baptista, a Igreja Assembleia de Deus e a Igreja Adventista do Sétimo Dia (todos em Cabo Verde) adoptaram o ALUPEC na tradução da Bíblia, tendo sido já publicados dois volumes?

Senhor Leite, alguns podem ainda não conhecer o «Norte» do ALUPEC, mas isto não significa que ele não tenha «Norte».

Quanto à marginalização dos Emigrantes, gostaria de lembrar-lhe: que o professor Salazar Ferro, primeiro promotor do ensino da matemática em crioulo, nos EUA, participou no Colóquio Linguístico de 1979; que nesse mesmo Colóquio tomaram parte Teobaldo Virgínio, Mesquitela Lima e Maria Arminda Resede, todos da diáspora; que Manuel da Luz Gonçalves, Presidente do Instituto Crioulo-Americano, nos EUA, grande promotor do ensino do crioulo, participou no Fórum de Alfabetização Bilingue de 1989; que vários emigrantes, nomeadamente Inês Brito, Carlos Almeida, Manuel da Luz Gonçalves, Celestino Fernandes tomaram parte no Colóquio Internacional de Estudos Crioulo, realizado em Cabo Verde, em 2005; que vários representantes da diáspora, nomeadamente, Dulce Duarte, Ana Josefa Cardoso, Agnelo Montrond, José Luís Tavares, Carlos Almeida, Inês Brito, Manuel da Luz Gonçalves, tomaram parte, em Janeiro de 2009, na Mesa redonda de avaliação e projecção do ALUPEC.
Poderá dizer que conviria haver mais participação de emigrantes; o que não pode dizer é que eles foram ignorados.

III. AS DÚVIDAS

Para responder às dúvidas, gostaria, antes de mais, de informar ao senhor Leite, que a padronização do crioulo vai levar muito tempo, talvez mesmo, várias décadas. Até lá, teremos que, como estipula o ALUPEC, tolerar a existência de «interfones», tais como: b/v, s/z; r/rr; l/r; dj/lh; dj/j; x/j; n/d; tx/x; g/j; (baka/vaka; kasa/kaza; géra/gérra; bólsa/bórsa; midju/milhu/midje; djanta/janta/jantá; oxi/oji/aoje; nu/du; txabi/xave; gentis/jentes).
Como é do seu conhecimento, em termos macrolinguístico, há uma variedade Norte e uma variedade Sul do crioulo. Além disso, não só há variantes no grupo Norte e no grupo Sul, como há também variantes em cada ilha e, às vezes, em cada localidade, o que não é nenhuma novidade: o português do Norte de Portugal, do Centro, do Sul, dos Açores, da Madeira, do Brasil e da Comunidade lusófona africana tem particularidades, mas exibe também aquilo que os linguistas Celso Cunha e Lindley Cintra chamam a superior unidade do português.
Neste momento, o importante é investigar, é estudar e utilizar as variedades e as variantes existentes, sem discriminação. Essa investigação, esse ensino e uso, juntamente com a mobilidade social, com a criação artística e a comunicação social, vão responsabilizar-se pela padronização a médio e longo prazos.

Dirá que isto é complexo, longo e, talvez mesmo difícil. Há um exemplo em Cabo Verde que nos leva a crer que o processo levará o seu tempo, mas não será impossível.
Basta ver a formação da variante de S. Vicente que, nos finais do século XVIII, ainda não existia. Com a vinda de compatriotas do Fogo, Santo Antão, S. Nicolau, Boavista e Santiago, todos à volta do Porto Grande, em pouco tempo, emergiu uma variante unificada que hoje tem uma personalidade própria. Tudo isto para concluir que a unificação linguística, em Cabo Verde, não é uma miragem. Por enquanto, é natural que no Sul se escreva «Prizidenti» e ao Norte se escreva «Prezidente». È natural ainda que ao Sul se escreva «disendenti» e ao Norte se escreva «dessendente» (des-sen-den-te). Como vê, o primeiro «s» é impulsivo e o segundo é explosivo.
O ditongo «ão» está previsto no ALUPEC e é representado por «ãu» (pãu). Quanto a «bida/vida», já disse que o ALUPEC, na fase de padronização, deve tolerar os interfones, nos casos em referência e em outros existentes.

No tocante a «sukundi/skondê e «pikinóti/pikenin», o processo de padronização virá a dar uma resposta. Ou uma expressão suplantará a outra, ou ambas as expressões existirão, sendo uma variante da outra. A linguística permite isso, naturalmente, sem sobressaltos. Neste sentido, as variantes são uma riqueza e não um obstáculo.

No que se refere a «Vitamina C», trata-se de uma marca cuja patente deve ser respeitada, pelo que não muda, do mesmo modo que, a nível informático, em todas as línguas do mundo, hoje, «Microsoft» ou «Windows» têm a mesma representação da língua inglesa.
Relativamente aos nomes próprios, em todas as línguas, e o crioulo não é excepção, há liberdade de representação.

A terminar, uma palavra sobre a oficialização do crioulo. Muitos dizem que as condições não estão ainda reunidas. Porém, ninguém esclareceu quais são essas condições. O texto da Constituição estipula: «O Estado promove as condições para a oficialização da língua materna caboverdiana, em paridade com a língua portuguesa».

Ainda ninguém aventou a hipótese, segundo a qual, a criação de condições é para possibilitar a paridade com a língua portuguesa e não, necessariamente, para possibilitar a oficialização do crioulo.

Tudo indica que o número 3 do artigo nono da Constituição que diz «Todos os Cidadãos nacionais têm o dever de conhecer as línguas oficiais e o direito de usá-las», só não será uma contradição se o entendimento dos números 1 e 2 forem que o português é língua oficial plena; que o crioulo é língua oficial em construção; que o Estado deve criar as condições para a construção da paridade entre o português e o crioulo caboverdiano. Caso contrário, como poderá a Constituição exigir um dever e conferir um direito de algo que não existe? Se, como estipula, «Todos os cidadãos nacionais têm o dever de conhecer as línguas oficiais e o direito de usá-las», parece cristalino que as duas línguas oficiais existem, ainda que uma seja língua oficial plena e a outra em construção. Este entendimento linguístico é lógico. Se houver outro entendimento, então há contradição na letra e no espírito da Carta Magna.

Chegado a este ponto, se me permite, gostaria de dar alguns esclarecimentos a questões que, recorrentemente, aparecem no debate sobre a oficialização da nossa língua materna.
Costuma-se perguntar: que significa a oficialização? Quais são as implicações? Qual a variante que se vai oficializar? Que relação vai existir entre o português e o crioulo, após a oficialização deste último?

Devo dizer que, num contexto de bilinguismo, a oficialização é um reconhecimento jurídico-constitucional que confere legitimidade a uma língua de fazer parte do sistema de ensino e de, livremente, ser usada na administração, na criação e manifestação culturais, na comunicação social, em fim, em todas as circunstâncias de comunicação, particularmente as formais. Note-se que em nome da cidadania, o uso da língua materna no sistema de ensino é obrigatório, mas em todas as outras circunstâncias é livre, num contexto de real bilinguismo. E mesmo no sistema de ensino esse uso deve ser progressivo, em conformidade com as reais possibilidades. Em Cabo Verde, neste momento, não podemos massificar o ensino do crioulo (nota-se que falo do ensino do crioulo e não em crioulo). É recomendável que, como estipula a Resolução nº48/2005, de 14 de Novembro, se parta de cima para baixo, isto é, primeiro nas estruturas superiores de ensino, que permite a formação de professores, e só depois nas estruturas básicas e secundárias.
E quais as implicações da oficialização? Em primeiro lugar, há uma legitimação do ensino e do uso do crioulo, não apenas de jure, mas também de facto, sempre na base da liberdade de escolha do uso, já que possuímos uma outra língua oficial, com dignidade patrimonial, que é o português. A legitimação é do ensino, é da livre utilização na administração, na criação cultural, na comunicação social…

E que variante se vai oficializar? Oficializa-se o crioulo ou então a língua materna caboverdiana. Durante todo o período que durar a padronização ou unificação linguística, as variantes (expressões regionais e locais do crioulo) serão objecto de ensino e de investigação, como também veículo de comunicação na respectiva ilha.

A título de exemplo, a minha proposta é: em cada ilha, o ensino parte da variante local, depois faz-se a ponte com as duas variedades (Norte/Sul) de sociabilização maior. A nível da oralidade, mas também na criação cultural e na comunicação social, cada um utilizará a variante da sua escolha e/ou competência.

E a relação entre o crioulo e o português? A Constituição impõe que a relação seja de paridade, isto é de um real bilinguismo (em construção) em que as duas línguas gozarão, de forma progressiva, do mesmo estatuto. Ao Português, que já é língua oficial de jure e de facto, deve-se reconhecer e optimizar também um estatuto de maior informalidade. Ao crioulo, que é língua do nosso quotidiano informal e ambiental, deve-se reconhecer de jure o estatuto formal e oficial, uma vez que de facto já goza, e vem gozando progressivamente, deste mesmo estatuto.

Fico por aqui, na certeza de que o debate vai prosseguir de forma serena, assumida, fundamentada, respeitadora, e melhor ainda, se for com a morabéza que tem caracterizado a tradicional idiossincrasia do nosso povo.

Caboverdianamente, Manuel Veiga Praia, 1/10/09

Sunday, September 27, 2009

Saturday, September 26, 2009

FORCV.COM e un izénplu a sigi na Mérka – KRIOLU KA TEN TADJU! Nu Pintxa.


Krónika d’ Azága


Pa Dr. Mario Matos


26 Setembro 2009

El ben bróbe, exkorrosóde. El exburdiá de nha kaixa de kurrei. Na prinsipe era un ligria, un kontentamente de mnine ta esperá sê manhe. Despôx, un nostaljia, un lenbransa de mninensa, de ága ta korrê na valeta, dakel txere kente, karaterístke, konde ága de Seu ta kazá má txon manhente, de bónhe de bika, (ke kuidóde móde kês primer ága de bika era kunpanhóde, às vex, ke pedra e pupu de góte), de pô boion na terrase pa panhá ága de txuva, de liza na lagoa de ága & bórre dakês dike de Pedra Rolada i Almaron ke nha pai ta lenbrá pa ter kuidóde pakê às vez ta ten garrafa kebróde gatxóde na lama, de terra infrontóde de verde, de lagarta mitide na kaxa de foxe na milagre de vrá burbuleta, de travessia de Pê-de-Verde pa Móte Inglês, Móte Inglês pa Pê-de-Verde ta panhá uva-de-makóke na kanikinha de plástke, enfin, tude ex lenbransa ke ta rufná-me na diazá… Más tarde, tristeza i ingústia. Por: Mário Matos

Ben ta txegá fôte de estróge i desgrasa na San Nikau i Sintanton, de Mindel sustóde ta boiá, nutísia de jente ke krede na boka, de jente dezusperóde pakê ses kaza ta in prige de ronbá i, pior ainda, dos dia despox txegá nutísia dakel manhe i dôs fidje interrode, pra senpre, debóxe dun kebrada na rotxa de Kuvuada, na San Niklau. Un tristeza funde, un revolta sen tine… Senpre no pagá un prese kóre pa boa az-ága… N ta lenbrá de nutísia de kebrada na Sintanton, ke jente ta morrê debóxe de pedra, terra i lama o anton rastóde, junte má kaza, almara, árvre, tude koza ke rbera dzuride ta rosegá i ta bá largá na mar…

Má vida ê kára & kroa. Tude rbera tem dôx bordera i nunka ta fkóde nun lóde so. Otes nutísia ben ta txegá: barrajen de Poiloni ti ta intxi, barrajen de Rbera Prata intxi exburdia desde primera txuva, (N fká ta pensá na nha amige de Rbera de Duke i dakel sês barrajen ke, de serteza torná intxi, sima há uns one atrás. Se kalhar já ex ti ta ta novegá de jangada na el…), sisterna expaióde pa tude kex kónpe i lukalidade de Foge, Santiage, Sintanton, San Niklau, Brava i Mai, subretude, intxi, sisterna dakês liseu más resente sima kel de Rbera das Pata, intxi tanbê, midje ta talude na txeu zona i kês de zona alta kre kintura de Sol pês ka mofá, tude jente ta ke esperansa nun óne de kmida & fartura, un óne bon!

N fká ta pensá na nos sina de fazê kaza na Rbera pakê “ome, li ka ta dá txuva!”, de fazê káza na ladera sem nenhun preparasaun, enfin de nos dezafiu konstante a Natureza pakê nos mimória e kurte i vontade de ten un brakin de seu pa morá e sonhe de tude kriole. Entrá one sei one, no ta uvi deklarason de Prisidentes de Kanbra ta dzê ke ti ta bá tmóde midida asin i asóde pa ka konstruíde na Rbera i na ladera, entrá one sei one, konde ta tmode midida, drete o matriode, nox televizaun, ke pur sinal e públike, ta presentá kes sidadaun ke fazê kaza na Rbera kma vítma de Kanbra, de sê Prisidente, alguns vex, lumnhonde atê nome de fiskal ke kunpri sê dever. Reportajen e senpre fete pa ten vítma & algoz… Responsablidade pa rezolvê ese situasaun ten ke ser partilhóde: puder lukal, puder sentral, kumnikasaun susial, kumunidade, família i sidadaun. Puder lukal ten ke ter un pulítka de sole, de prudusaun de sole urbane de akorde ke diferente grupe susial i de rendimente ke ten na sê munisipe. Puder sentral deve, juntamente má puder lukal i ke partisipasaun de kumunidade, desenhá un ordenamente de territórie de akorde ke vizaun de dizenvolvimente lukal i nasiunal. Pulitka de habitasaun ten ke izisti tanben, pa kontenplá grupe ke menes póse, sima kes midida ke Guverne i alguns Kanbra ten tmóde. Ten tude interesse ke kumunidade i família seja invulvide kada vez más na pulítka de habitasaun susial. Kuminasaun susial ten un papel de informá, formá i iduká. Má, tanben, ten ke ten kel parte ke, habitualmente, ta fjide del ke e izersê auturidade onde i konde e nesesárie pakê nenhun terra dzinvolvê sen lei, sen regra, sen autoridade.
Aja vida i saúde pa gozá ese one de boa azága!

marzim54@gmail.com

fonti: http://www.asemana.publ.cv/spip.php?article45710&ak=1#ancre_comm

Sunday, September 20, 2009

Na Língua di Téra (6)

Dr. Manuel Veiga

13 Abril 2004

Purtugês Kansadu, Kriolu Maltratadu
Na Kabuverdi, ta papiadu kriolu y ta skrebedu purtugês, di manera korenti. Kel-li ka ta siginifika ma purtugês ka ta papiadu ô ma kriolu ka ta skrebedu, tanbe. Nu ta pâpia purtugês y nu ta skrebe kriolu, mas di fórma poku raprizentativu y, asvês, ku algun tuntunhimentu.

Tudu nos nu sabe ma purtugês é língua ofisial, língua di ensinu, di literatura, di kumunikason sosial, di ralasons formal. Tudu nos tanbe nu sabe, inda, ma kriolu é língua di nos identidadi di raís, di nos sentimentu, di nos múzika, di nos ralason informal, di nos tradison kultural, di nos dia-dia anbiental.

Kabuverdi ta dienvolve y ta kria kolidadi di vida, ta valoriza y ta diginifika si kabésa, si kriolu ku purtugês bira, es tudu dôs, língua ofisial, língua di ensinu, língua di kumunikason sosial, língua di literatura, língua di ralasons formal y informal, língu di dia-dia anbiental.

Si oxi ta parse-nu kansadu prende purtugês, é sô pamodi nu ten iluzon ma kriolu nu ta prende-l na diskóntra y sen fadiga, ma nu ta prende-l sen studa y sen ba pa skóla, ma nos tudu é dotoradu, ti pontu di xinti ku autoridadi di pasa raseta pa midjór alfabétu, pa midjór skrita, pa midjór gramátika, pa midjór kriolu.

Konhisimentu di purtugês ten si présu, mas konhisimentu di kriolu tanbe ten si izijénsia. Si nu ta studa purtugês duranti várius anu, pa nu pode dumina strutura di língua y funsionamentu di si gramátika, nu debe sabe, tanbe, ma, pa nu konxe strutura di kriolu y dumina funsionamentu di si gramátika, nu ka pode kontenta sô ku aprendizájen informal y familiar. Nu ten ki prende-l na skóla, nu ten ki prende si alfabétu ku si skrita, nu ten ki prende si strutura ku si gramátika.

Y óki aprendizájen di kriolu bira, tanbe, formal y ku bazi na rigor, sima aprendizájen di purtugês, ta bira ménus kansadu studa purtugês y uzu di gramátika ku skrita di kriolu ta ser ménus disregradu, ménus kalanbetxadu, ménus maltratadu. Tudu kel-li pamodi aprendizájen di tudu dôs língua ta bira más izijenti, interferénsias ta diminui, laxismu ta kaba, régras y nórmas ta bira klaru y obrigatóriu pa tudu algen y jeografia di kada língua ta dexa di konfundi ku kunpanheru.

Nu sabe ma oxi ten un grandi laxismu na uzu di kriolu, un grandi disruspetu pa nórmas y pa gramátika di nos língua matérnu.

Txeu bês, nu ta obi na Parlamentu, na rádiu, na tilivizon y, partikularmenti, na konbérsu informal, frazis sima: «eu axu ki é uma abordájen pulítika; é uma lei injusta; língua kabuverdiana é nos orgulhu; nu ten txeu amigus; nos dôs armuns di sangi». Tudu es frazi ten érus gravi di gramátika, mas pur kauza di laxismu ô di igunoránsia linguístiku, txeu kabuverdianu pode pensa ma es é 100% kriolu.

Pa ken ki konxe gramátika di kriolu sabe ma konstruson «eu axu», ma utilizason di fimininu ku seris inanimadu y uzu di plural ku prezénsa di un kuantitativu ta raprizenta interferénsia di gramátika di purtugês na gramátika di kriolu. Si nu krê ruspeta gramátika di kriolu, nu debe fla: N ta atxa m’é un abordájen pulítiku; é un lei injustu; língua kabuverdianu é nos orgulhu; nu ten txeu amigu; nos dôs armun di sangi».

Ken ki krê aprofunda razon di realizason ki nu kaba di da, basta pega un gramátika di kriolu y studa. Nu ten ki dexa di laxismu linguístiku; nu ten ki dexa di pâpia y di skrebe kriolu sen ninhun izijénsia; nu meste sabe ma kriolu ten un siénsia, ten un strutura, ten un gramátika ki nos tudu nu debe konxe y ruspeta. Kel-li é un dever síviku, é un izijénsia konstitusional (artigu 9u).

Sima nu ta fase pulisiamentu di gramátika óki nu ta pâpia ô nu ta skrebe na purtugês, sim’é tanbe nu debe fase óki nu ta pâpia ô nu ta skrebe na kriolu. É kansadu prende purtugês, mas óki nu prende-l dretu, nu ta diskansa. Nu meste tanbe kansa na aprendizájen di kriolu pa si gramátika dexa di ser maltratadu y pa laxismu linguístiku transforma na izijénsia linguístiku. Nu ta spera ma sosiedadi ta obi nos mensájen y ma simenti ki nu sa ta símia al nase un dia, al razisti falta di txuba ô praga di gafanhotu, al ponta spiga, al bira kodjéta, si ka fadjadu, pelu ménus ramediadu. Talvês nu sa ta sunha, mas nu ta prifiri sunha ki fika indiferenti dianti di un purtugês kansadu y di un kriolu maltratadu. Rasponsabilidadi di valoriza kriolu é di nos tudu, mas partikularmenti di ken ki ta rusponde pa pulítika linguístiku di nos Téra. Y si nu disfalsa, si nu norôstia, un dia, sértu, stória ta julga-nu y nos konsiénsia ta xikotia-nu.
________________________________________

Nóta: Nu ben ta pâpia di ekonomia y funsionalidadi di ALUPEK. Dja nu mostra módi ki tudu son s, ss, c,ç ta realiza apénas ku létra s: sabedoria, misa, sédu, masa. Na ALUPEK, inda, tudu son z (z,s,x) ta raprizentadu apénas pa z. Izénplu : razon, frazi, izami. Ka ten ninhun splikason linguístiku pa justifika skrita di palavra frasi ku s ô di izami ku x. Funsionalidadi y ekonomia ta justifika opson di ALUPEK pa z. Es funsionalidadi y ekonomia ta libra-nu inda di da éru di ortografia ô, nton, di sta sénpri ku disionáriu na mô. Y kel-li ka ten nada nin di nasionalismu baratu nin di afrikanismu morgedjadu.

Source: http://www.asemana.publ.cv/spip.php?article4174&var_recherche=Kriolu%20dja%20da%20sapateta&ak=1

Sunday, September 13, 2009

Breves apontamentos sobre o percurso da escrita da lingua cabo-verdiana


As Primeiras experiências de escrita na língua caboverdiana datam do século XIX, sendo o filólogo português Adolfo Coelho o pioneiro dessa experiência com o seu ensaio sobre «Os Dialectos Românicos ou neolatinos da África, Ásia e América», publicado em 1880.

1. Experiência Etimológica
A experiência de Adolfo Coelho baseava-se no alfabeto português, de base etimológica, utilizado de forma pouco sistemática e pouco económica.

Em 1885 surge um novo modelo de escrita do caboverdiano com António de Paula Brito no seu ensaio «Apontamentos para a Gramática do Crioulo que se fala na Ilha de Santiago de Cabo Verde».

Trata-se de um modelo de escrita baseado no alfabeto português, mas traz a novidade de ser largamente sistematizado, aproximando-se muito da escrita de base fonético-fonológica um modelo que surgiria mais tarde, já no século XX, particularmente na chamada Escola de Praga e de Ferdinand Saursure.

A proposta de António de Paula Brito, apesar de ser muito mais funcional que o alfabeto de base etimológica, não fez escola em Cabo Verde. Desconhece-se qualquer utilizador desse modelo para além do seu autor.

A experiência de Adolfo Coelho, porém, teve alguma continuidade no século XIX e mesmo no século XX e, de alguma forma, na actualidade também.

É assim, que em 1885 Joaquim Vieira Botelho e Custódio José Duarte publicam «O Crioulo de Cabo Verde, Breves Estudos sobre o Crioulo das Ilhas de Cabo Verde», oferecido ao estudioso austríaco Hugo Schuchardt.

Mais tarde, já na 1ª metade do século XX, a escrita de base etimológica foi utilizada por vários intelectuais e poetas como: Cónego Teixeira, na 1ª tentativa de cartilha para o ensino do crioulo; Napoleão Fernandes, no seu Léxico do Dialecto Crioulo de Cabo Verde; Eugénio Tavares, no seu livro Mornas-Cantigas Crioulas (1932); Pedro Cardoso, na sua obra Folclore Caboverdiano (1933).

Porém, é na 2ª metade do século XX que a escrita etimológica ganhou maior expressão. Surgiram os primeiros trabalhos académicos com os fi lólogos Baltasar Lopes da Silva e Maria Dulce Almada Duarte, respectivamente com O Dialecto Crioulo de Cabo Verde (1957) e O Crioulo de Cavo Verde - Contribuição para o Estudo do Dialecto Falado no … Arquipélago (1961).

A escrita etimológica, apesar da sua assistematicidade, encontrou eco junto de uma plêiade de poetas, compositores e escritores, sobretudo a partir dos anos 60 do século XX, com: B. Léza, Sérgio Frunzoni, Luís Romano, Jorge Pedro Barbosa, Ovídio Martins, Kaoberdiano Dambará, Kwame Kondé, Emanuel Braga Tavares, Ano Nobo, Manuel d’Novas, entre outros.

2. Experiência Fonético – Fonológica
Em 1975 Cabo Verde conquista a Independência e o País abre-se ao mundo. Os seus quadros são formandos em várias partes do globo e as novidades científicas, técnicas e culturais começaram a chegar às ilhas.

É assim, que em 1979, o então Ministério da Educação, Cultura, Juventude e Desportos organiza, através da Direcção Geral da Cultura, o 1º Colóquio Internacional sobre a Valorização do Crioulo Cabo-verdiano.

A importância histórica desse Colóquio é muito grande já que é nele que surgiu a primeira proposta de um modelo de alfabeto fonético-fonológico para a escrita na língua cabo-verdiana.

Esse modelo, apesar de ser de base latina, afastavas e grandemente do modelo de base etimológica que não só era pouco económico, mas sobretudo era e é pouco sistemático.

A proposta de base fonética-fonológica foi largamente usada, durante dez anos (1979-1989), na recolha e transcrição de tradições orais; na então Escola de Formação de Professores do Ensino Secundário; no «Bilingual Program», nos EUA; na publicação de várias trabalhos da tradição oral; no ensaio Diskrison Strutural di Língua Kabuverdianu; no primeiro romance na Língua Caboverdiana (Oju d’Agu); na Introdução à Gramática do Crioulo, em vários contos, livros de poesia e teses académicas na Escola de Formação de Professores do Ensino Secundário.

3. Experiência Unificada entre o Modelo Etimológico e o Modelo Fonológico.
A escrita à base do modelo fonológico surgido em 1979 foi largamente utilizada, mas foi também largamente criticada.

Em 1989, após dez anos de experiência, o modelo foi avaliado no Fórum de Alfabetização Bilingue e chegou-se à conclusão que havia a necessidade de reformar esse padrão de escrita.

Foi criada uma Comissão Consultiva que deu um parecer favorável quanto à reforma pretendida, tendo indicado alguns caminhos que essa reforma deveria tomar.

Assim, em 1993, foi criado o Grupo de Padronização para dar corpo a essas reformas. O Grupo formado por linguistas, professores e escritores trabalhou durante seis meses, tendo apresentado um estudo sobre a matéria e uma Proposta das Bases do Alfabeto Unifi cado para a Escrita do Cabo-verdiano - ALUPEC.

O ALUPEC só viria a ser institucionalizado, a título experimental, quatro anos depois, isto é em Dezembro de 1998.

De então para cá, esse modelo de escrita foi largamente utilizado no ensino em Cabo Verde e na diáspora (EUA, Portugal, Holanda…): na investigação académica e na elaboração de várias teses em Cabo Verde, EUA, Portugal, França…; na edição de várias obras poéticas, ensaísticas, lexicográfi cas e de divulgação de tradições orais.

De sublinhar que após a aprovação do ALUPEC todos os estudos académicos em Universidade estrangeiras e em Institutos Nacionais Superiores de Ensino utilizaram esse modelo de escrita, o que não deixa de ser muito signifi cativo.

É ainda de grande relevância o facto da Comissão Nazarena de Tradução da Bíblia ter adoptado esse modelo de escrita, desde 2000, tendo já traduzido alguns textos evangélicos no livro Notísias Sabi di Jezus.

Um outro dado relevante é a tradução, nesse modelo de alfabeto, de grandes clássicos da literatura portuguesa pelo poeta José Luís Tavares.

Não deixa de ser relevante também a recente tradução, no ALUPEC, da Declaração Universal dos Direitos Humanos (2008).

4. Avaliação do ALUPEC e Proposta para institucionalização do ALFABETO CABO-VERDIANO
Dez anos após a aprovação do ALUPEC, foi realizado, em Dezembro de 2008, um Fórum para a avaliação desse modelo de escrita, durante o percurso feito e para perspectivar os caminhos do futuro.

O Fórum que reuniu vários utilizadores do ALUPEC (Linguistas, professores, escritores, tradutores…) chegou às seguintes conclusões:
1. Que o ALUPEC é um instrumento útil e funcional para a escrita na língua cabo-verdiana;
2. Que se deve criar incentivos para a escrita do ALUPEC;
3. Que se deve criar um Instituto Autónomo ou uma Academia para se ocupar da problemática da língua cabo-verdiana.
4. Que a padronização da escrita deve ser um caminho sempre em aberto, onde se privilegia a ciência, o consenso e o bom-senso, sujeitos à avaliação e adaptação periódicas. Nesse sentido, deve-se continuar a aprofundar a questão da acentuação e do til, bem como a representação da constritiva velar nasal Ñ, do Y e do LH.
5.Que o ALUPEC - pela funcionalidade e utilidade demonstradas; pelo interesse académico, social e cultural de que tem sido objecto; pela plasticidade na representação de todas as variantes da língua; por não ter tido a concorrência de nenhum outro modelo alfabético sistematizado e consistente - deve ser instituído, defi nitivamente, como Alfabeto Cabo-Verdiano.

Assim,
No uso da faculdade conferida pela alínea a) do nº 2 do artigo 216º da Constituição, o Governo decreta o seguinte:
Artigo1º
(Instituição do Alfabeto Cabo-verdiano)
1. O Alfabeto Unificado para a Escrita da Língua Caboverdiana (ALUPEC), aprovado, em regime experimental, pelo Decreto-Lei nº 67/98, de 31 de Dezembro, é instituído como Alfabeto Cabo-verdiano.
2. O Alfabeto Cabo-verdiano funciona como um sistema gráfi co nacional para a escrita da língua cabo-verdiana.

Artigo 2º
Letras e Dígrafos
1. O Alfabeto Cabo-verdiano integra vinte e quatro letras e quatro dígrafos, devendo a ordem das letras figurar antes dos dígrafos.
2. As letras, em maiúsculas e minúsculas, são as seguintes:
a) Maiúsculas
A B D E F G H I J K L M N Ñ O P R S T U V X Y Z
b) Minúsculas
a b d e f g h i j k l m n ñ o p r s t u v x y z
3. Os dígrafos, em maiúsculas e minúsculas, são as seguintes:
a) Maiúsculas
DJ LH NH TX
b) Minúsculas
dj lh nh tx

Artigo 3º
Promoção de medidas
O Governo promove as medidas necessárias com vista ao aprofundamento do estudo científico e técnico do alfabeto, ora instituído, e à padronização da escrita nele baseada.

Artigo 4º
(Entrada em vigor)
O presente diploma entra em vigor no dia seguinte ao da sua publicação.
Visto e aprovado em Conselho de Ministros.

José Maria Pereira Neves - Manuel Monteiro da Veiga
- Vera Valentina Benrós de Melo Duarte.
Promulgado em 5 de Março de 2009.


Publique-se:
O Presidente da República, PEDRO VERONA RODRIGUES PIRES.


Referendado em 6 de Março de 2009.
1. O Primeiro-Ministro, José Maria Pereira Neves.


Fonte: http://waalde.blogspot.com/2009/03/decreto-lei-n-82009-institui-o-alfabeto.html

Wednesday, September 9, 2009

Biblia Na Lingua Di Tera


09-Set-2009

Na dia 4 di junhu di 2009 fazedu lansamentu di Biblia na lingua di tera. Trokadu isu, nu entrevista menbrus di instituison ki faze es traduson – Asosiason Kabuverdianu pa Traduson di Biblia (AKTB).

A NAÇÃO: Son Jeronimu (347-420) traduzi Biblia pa latin. Na finais di sekulu XVII – prinsipius di sekulu XVIII, padri João Ferreira de Almeida traduzi Biblia pa lingua purtuges. Pamodi ki AKTB rezolve traduzi Biblia pa lingua kabuverdianu?
Emanuel: Sima otus povu ten Biblia na ses lingua, anos, tanbe nu kre ten Biblia na nos lingua.
Elisabete: Lingua e kel aspetu kultural mas markanti di identidadi di un povu. Pamodi ki nu ka pode ten Biblia na nos lingua?!
Ivonilde: Ten txeu algen ki ta le Biblia na purtuges i ka ta ntende alguns palavra. Nu ta traduzi Biblia ku palavras konxedu – asi, kes algen li ta le Biblia i ntende-l kel ora ben ntendedu.
Maria: Ten txeu algen ku poku skola. Pur ezenplu, si es le Sumu Saserdoti, es pode ka ntende. Tantu mas ki un di kes signifikadu di palavra sumu e kel kuza ki nu ta bebe. Mas, na kabuverdianu ta sta Xefi di Saserdoti. Asi, es ta ntende midjor.
Magda: Mesmu pa kes ki ka sabe le, ti ki bu le-s Biblia na kabuverdianu, es ta ntende dretu.
Stebu: Mi, N ka e menbru di AKTB. Ami e menbru di Wycliffe Bible Translators (WBT) – un organizason ki ta apoia traduson di Biblia na txeu tera. WBT ta atxa ma Biblia e palavra di Deus i ma Deus ta papia tudu lingua – ma Deus ka ta dispreza nenhun lingua.
Sistema di Nasons Unidu ta defende ma kada povu ten direitu di ten literatura na se lingua. Biblia e un di kes livru mas traduzidu na mundu. Na Biblia, bu ta atxa grandi parti di storia di umanidadi. Mesmu di pontu di vista literariu, Biblia e inportanti pa afirmason di un lingua pabia, na Biblia, bu ta atxa txeu tipu di literatura – sima poezia, proza, kronika, karta, diskursu, storia, etc.
A NAÇÃO: Sr. Stebu, nhu papia-nu un poku di WBT.
Stebu: WBT sta spadjadu pa kuazi tudu tera. El ten serka di 6 mil menbru. Se trabadju e so apoia povus di mundu na traduson di Biblia pa ses linguas.
A NAÇÃO: Pamodi ki AKTB ten stadu ta traduzi Biblia pa lingua kabuverdianu – varianti di Santiagu?
Elisabete: Pabia kuazi tudu menbru di AKTB e di Santiagu; kes poku ki ka e di Santiagu, maioria des e di Fogu, mas dja es ten txeu tenpu li na Santiagu.
Emanuel: Nu sta ku gana pa parse pesoas di otus ilha pa ben traduzi Biblia na ses varianti. Si parse, nu ta apoia-s. Nu konsigi mete na AKTB un joven di Sanvisenti. El komesa traduzi pa varianti di Sanvisenti, mas el ben dexa AKTB.
Stebu: Ami, N ka e Kabuverdianu – ami e Merkanu. N ta nota ma li na Santiagu gentis sta ku mas gana di ten Biblia na kabuverdianu. Fora kel la, Santiagu ten mas algen i mas rekursu. Ten un menbru di AKTB ki e di Sanikulau i ki kre traduzi Biblia pa se varianti ti ki el volta di Brazil.
A NAÇÃO: Pamodi ki kel joven di Sanvisenti dexa AKTB?
Stebu: Es joven benba studa li na Santiagu. El staba ta traduzi pa varianti di Sanvisenti ku txeu npenhu i el staba kontenti ku rezultadus. El ba Sanvisenti di feria. La, algen mata se entuziasmu. Pur isu, el dizanima – npos, es traduson ta eziji txeu sakrifisiu i tradutor ta meste txeu apoiu moral di se ilha.
Emanuel: Un bes tentadu traduson pa varianti di Brava, mas fika pa kaminhu.
A NAÇÃO: Sr. Sérgio Frusoni traduzi Biblia i da-l titulu: “Evanjel kontod d nos moda”.
Stebu: Mas, kel la ka e un traduson di Biblia. Padris kapuxinhu di Italia skrebe, na italianu, un poema sobri kes 4 Evanjelhu. Sr. Frusoni traduzi es poema pa kabuverdianu i da-l titulu:“Evanjel kontod d nos moda”.
Elisabete: Pesoas di diferentis ilha ta ntende kunpanheru, tirandu un palavra o otu. Purtantu, si gentis di otus ilha le es Biblia, es ta ntende-l. Publikason di es Biblia ta ben da kes ki atxa ma es ka ta ntende nos varianti mas koraji pa es djunta pa faze traduson na ses variantis.
A NAÇÃO: Ki mididas ki AKTB toma pa garanti ma nes Biblia sta palavra di Deus sen tra nen po? Kuze ki AKTB faze ki ta permiti-nu kunfia ma palavra di Deus ka sta traduzidu mariadu?
Emanuel: Nu toma txeu midida.
Primeru midida e ba na fonti i non na labada pa pode panha agu mas linpu. Istu e, nu sabe ma Novu Testamentu orijinal sta skrebedu na gregu antigu. Nton, nu ka ba pega Biblia traduzidu na purtuges ki pode ten algun traduson mariadu. Nen nu ka pega Biblia traduzidu na latin ki tanbe pode ten algun traduson tortu. Nu ba pega Biblia orijinal – na gregu antigu.
Sugundu midida e formason relevanti na gregu antigu i na lingua kabuverdianu ki tudu partisipanti na traduson ta resebe. Ki ta da-nu es formason e spesialistas di WBT – organizason mundial ku txeu speriensia na traduson di Biblia pa un monti di linguas.
Terseru midida e uzu di kel teknolojia mas modernu ki ta ezisti na mundu. Efetivamenti, nu ta utiliza un programa informatiku sientifikamenti preparadu i testadu pa WBT. Pa kada versikulu di Biblia na orijinal, es programa – atraves di un monti di janelas – ta po bu dianti un monti di informasons, interpretasons, tradusons i riskus o anomalias dekorenti di vasta speriensia di traduson bibliku, tudu isu na linguas ki, nos (partisipantis), nu konxe midjor sima gregu, purtuges, ingles i kriolu di Gine-Bisau.
Kuartu midida e envolvimentu di mas di 2 dezena di pesoas formadu. Nu ta diskuti, nes grupu, kada palavra na kada versikulu – asi, ku bazi na diversidadi di speriensia linguistiku di kada partisipanti, nu ta skodje kal palavra na nos lingua ki ta leba mensaji di Deus mas dretu.
Kintu midida e envolvimentu di txeu Igreja nes trabadju sima Igreja Adventista, Igreja Baptista, Igreja Nazarenu i Igreja Asenbleia di Deus. Isu ta inpidi-nu di pende pa Igreja A, B o D. Isu ta da-nu un Biblia interdenominasional – un Biblia na metadi kaminhu, sen tra nen po.
Elisabete: Alen di studa txeu Biblia (ker na gregu antigu ker traduzidu na purtuges – varius tipu di traduson – ker traduzidu na ingles ker traduzidu na kriolu di Gine-Bisau), nu tevi senpri apoiu di spesialistas di WBT ki ten txeu konhesimentu di gregu bibliku.
Magda: Tanbe alguns pastor djuda-nu.
Maria: Nu traduzi di gregu pa kabuverdianu. Dipos, nu pega na nos traduson final, nu traduzi-l di kabuverdianu pa purtuges pa konpara-l ku otus traduson di Biblia na purtuges – isu ta txomadu verifikason di retrotraduson.
Stebu: Ti ki es kaba traduzi, kel testu ta pasa pa mas 6 revizon ki teknikus na linguistika i na traduson, lideris di Igrejas i publiku alvu ta faze.
Ivonilde: Na fin di tudu es trabadju, un konsultor internasional ben avalia nos trabadju i el fla ma nos traduson sta eselenti, ma fika dretu.
Stebu: Kel konsultor la ta faze konsulta final. Alen di konpara kada versikulu na kabuverdianu ku se ekivalenti na gregu, el ta testa traduson di es manera li: konsultor ta po un pesoa ki ka konxe Biblia pa le un parti di traduson i pa splika-l; konsultor ta pega kel mesmu parti di traduson, el ta po un otu pesoa ki ka konxe Biblia pa le-l i pa splika-l; si kes 2 pesoa ntende dretu, splika dretu, nton konsultor ta konklui ma kel parti di traduson sta dretu; dipos konsultor ta faze mesmu kuza ku tudu kes otu parti di traduson.
Traduson, di tudu modi, e un prosesu ki ka ta kaba. Dipos di publikadu Biblia, ta fikadu ta akonpanha reason di leitoris, pa odja kuze ki pode midjoradu. Pur ezenplu, na 2004 fazedu primeru edison di “Evanjelhu di Lukas”. Gosi, es evanjelhu publikadu di novu djuntu ku, des bes, “Atus di Apostolus”. Nes 2º edison, “Evanjelhu di Lukas” ten alguns midjoria.
A NAÇÃO: Kal ki e perfil des konsultor internasional? Ki formason ki el ten? Kal ki e se speriensia nes aria?
Stebu: El ten doutoramentu na linguistika. Se tezi di doutoramentu e sobri gregu. Istu e, el ten studus aprofundadu di gregu enkuantu linguista. Se studu linguistiku di gregu e mutu mas profundu ki kel ki un pastor ta faze. El txoma Sebastian Flor i parse-m ma, mi ku el, nu komesa trabadja na WBT na mesmu anu – 1983.
A NAÇÃO: Sr. Stebu, modi nhu ta txomadu na nomi di igreja? Kal ki e formason di-nho?
Stebu: Stephen Grahan. N ten mestradu na sosio-linguistika. N sta na fin di doutoramentu. Ti ki N volta pa Merka, N ta ba familiarizadu ku ultimus nobidadi di linguistika i, a sigir, N ta ntrega nha tezi di doutoramentu.
A NAÇÃO: Sr. Stebu, mudjer di-nho (Trina) ta da AKTB apoiu tanbe, djuntu ku nho. Kal ki e se nomi di igreja? Kal ki e se formason? Kal ki e se speriensia?
Stebu: Se nomi di igreja e Katrina Grahan. El resebe formason ki nos tudu ta resebe na WBT pa traduzi Biblia. Se speriensia ta konsentra na alfabetizason.
A NAÇÃO: Kes otu Igreja li na Santiagu ki ta sigi Biblia, es pode entra na AKTB tanbe?
Emanuel: AKTB sta abertu pa resebe tudu Igreja ki ta sigi Biblia. Nu ta pruveta es oportunidadi li pa konvida otus Igreja ki kre djunta ku nos pa po Biblia na nos lingua.
A NAÇÃO: Na ki lugar ku ki lugar ki ta bendedu Biblia traduzidu na kabuverdianu?
Magda: Li na Praia: na alguns livraria sima Palasiu di Kultura “Ildo Lobo”, Papelaria Académica, Livraria Saber i otus. Alguns pastor tanbe ta bende. Biblioteka Nasional ta bende-l na feiras di livru ki el ta partisipa na tudu banda li na Kabu Verdi i na stranjeru.
Stebu: Na Lisboa: na Livraria Baptista; na Brockton: na livraria Heritage House. Alguns igreja la na Merka tanbe ta bende.
A NAÇÃO: Gentis di nhos Igrejas ten stadu ta gosta di Biblia na ses lingua?
Elisabete: Na nha Igreja Asenbleia di Deus, tudu mundu gosta. Alias, nha maridu e pastor i el ta prega senpri na nos lingua. Mas, e ka so gentis di nha Igreja ki sa ta gosta di Biblia na ses lingua! Un dia algen fla-m ma el kustuma le “Evanjelhu di Lukas” traduzidu na kabuverdianu ti ki el ta ba vizita un sentru di idozus li na Praia. Ma kes idozu ta fika tantu sabi ki ka ta da nen pa splika. Ma es ta fika asi pabia nunka es obiba palavra di Deus na ses lingua.
Emanuel: Na nha Igreja Baptista, kuazi tudu algen gosta. Un o otu (partikularmenti kes mas idozu) ta fla “mas, nos nu nase nu atxa Biblia asi – na purtuges...” Nton, nu ta splika-s ma Biblia orijinal e na gregu i ebraiku, ma alguns sekulu dipos Biblia traduzidu pa latin i ka dura li el traduzidu pa purtuges...
Magda: Na nha Igreja Nazarenu, persentaji di kes ki ta apoia ten stadu ta aumenta. Pur ezenplu, na ultimu dumingu, kantu N leba es nobu edison di Biblia ki (na nves di 1 livru sima na edison di 2004) ten 2 livru (“Evanjelhu di Lukas” i “Atus di Apostolus”), txeu algen kunpra-l.
A NAÇÃO: Kal ki e persentaji di Novu Testamentu ki dja sta publikadu?
Emanuel: Serka di 26%.
A NAÇÃO: Nhos ten otus mensaji pa manda leitoris?
Emanuel: Midjor manera ki Kabuverdianus ten di djuda labanta ses lingua i di djuda-nu e pa es kunpra Biblia na kabuverdianu. Otu manera di djuda e pa es le-l i da-nu sujestons modi nu pode midjora-l sima kontise ku “Evanjelhu di Lukas” (1º edison). Tanbe nu ta meste mas patrosinadoris. Statutus di AKTB sta publikadu na Boletin Ofisial, III serie, nº 31, di 1 di Agostu di 2008. Nos enderesus: 97 – Avenida Amílcar Cabral, Plateau – CP 189/C – Praia (ultimu andar di prediu BCN) – e-mail: nakabuverdianu@live.com – tel.: (238) 988 1366.
Elisabete: Pa Kabuverdianu sperimenta le Biblia na se lingua – na primerus linha ta parse-l difisil, mas, dentu faxi, el ta abitua i el ta xinti ma palavra di Deus ta kai-l na fundu se korason i asi el ta fika mas pertu di Deus.
Stebu: Mi e stranjeru, mas N ta spera ma Stadu ta ofisializa lingua kabuverdianu.

Fonti: A NAÇÃO